Uşaq ortodontiyası
6 yaşdan ilk müayinə, böyümənin izlənməsi və lazım olduqda qısa birinci faza müalicə.
Bu sizə tanışdırsa
Pasiyentlər bu müraciətlə ən çox bu sözlərlə gəlir:
Uşağımın alt dişləri üst dişlərin önündə qapanır
Üst ön dişləri çox önə çıxıb
Uşaq dişlərini sıxanda ön dişlər bir-birinə çatmır
Barmaq və ya əmzik əmmə 3 yaşdan sonra da davam edir
Yuxuda ağzı açıq qalır, xoruldayır
Süd dişi vaxtından əvvəl itib
Uşaq 6 yaşına çatıb və heç vaxt ortodonta göstərilməyib
Uşaq ortodontiyasında əsas məsələ pasiyentlə vaxtında görüşməkdir. İlk ortodont müayinəsini 6 yaşdan planlamağı tövsiyə edirəm. Bu yaşda çənələrin necə böyüdüyünü, dişlərin necə dəyişdiyini və dişləmənin necə formalaşdığını qiymətləndiririk. Bəzi problemlər böyümə dövründə daha sadə vasitələrlə düzəlir, ona görə erkən görmək seçim imkanlarını artırır.
İlk konsultasiya həmişə breket demək deyil
Bəzən müalicəyə ehtiyac var. Bəzən gözləmək lazımdır. Bəzən isə sadəcə uşağın böyüməsini müəyyən aralıqlarla izləmək kifayətdir. Əsas məsələ problemi vaxtında görmək və doğru zamanda doğru qərar verməkdir. Ətraflı: uşağı ilk dəfə ortodonta nə vaxt göstərməli.
Müayinədə nəyə baxıram
- Dişlərin qapanması: öndən, yandan, sağ və sol tərəfdə
- Üst və alt çənənin münasibəti, profil
- Yuxarı çənənin eni və damaq forması
- Süd dişlərinin dəyişmə qaydası, itən diş
- Barmaq əmmə, ağızla nəfəs, dil itələmə kimi vərdişlər
- Çeynəmə və çənənin hərəkəti
Nə vaxt erkən müalicə lazım ola bilər
| Vəziyyət | Niyə erkən | Ətraflı |
|---|---|---|
| Alt çənə önə çıxır, ön dişlər tərs qapanır | Yuxarı çənəyə böyümə dövründə təsir etmək asandır | Alt çənə önə çıxırsa |
| Yan dişlər tərs qapanır, çənə sürüşür | Asimmetrik böyümənin qarşısını almaq | Çarpaz dişləmə |
| Üst ön dişlər çox önə çıxıb | Zərbədən zədələnmə riskini azaltmaq | İlk müayinə |
| Ön dişlər bir-birinə çatmır | Vərdişi vaxtında dayandırmaq | Açıq dişləmə |
| Süd dişi erkən itib | Daimi diş üçün yeri qorumaq | Süd dişinin erkən itməsi |
| Barmaq əmmə, ağızla nəfəs | Dişləməyə təsirini dayandırmaq | Barmaq əmmə, ağızla nəfəs |
Birinci faza qısa olur
Kiçik pasiyentləri bütün daimi dişlər çıxana qədər breketdə saxlamıram. Birinci mərhələdə yalnız zəruri hərəkətləri edirik və birinci faza bitir. Bütün daimi dişlər çıxanda, lazım olsa, daha yüngül və qısa final mərhələsinə keçirik. Gözəl nəticədən sonra da dişləmənin inkişafını izləməyə davam edirik.
İstifadə etdiyimiz vasitələr
- Yuxarı çənəni genişləndirən aparatlar. Bax: damaq genişləndirmə
- Üz maskası: yuxarı çənəni önə çəkməyə kömək edir
- Funksional aparatlar
- Yer saxlayıcılar
- Vərdişi dayandırmağa kömək edən xatırladıcı aparatlar
- Qısa breket fazası
Uşaqla etibar
Uşaqla birbaşa danışır, hər mərhələni izah edir və ona alışmağa vaxt verirəm. Alətləri və modelləri göstərirəm ki, nə baş verdiyini başa düşsün və qorxmasın. Müalicə kabinetdən kənarda da davam edir: aparatı taxmaq, gigiyenaya diqqət etmək lazımdır. Uşaq bunun mənasını başa düşəndə və onu eşitdiklərini hiss edəndə prosesdə daha asan iştirak edir.
Elm nə deyir
- Cochrane icmalı (2018): üst ön dişləri önə çıxan uşaqlarda erkən müalicə ön dişlərin travma riskini azaldır.
- Cochrane icmalı (2024): III sinif dişləmədə üz maskası kimi aparatlar qısa müddətdə çənələrin münasibətini yaxşılaşdırır, uzunmüddətli sübut məhduddur.
- Cochrane icmalı (2014): açıq dişləmənin müalicəsinə dair sübut zəifdir, səbəbi aradan qaldırmaq əsasdır.
- Meta-analiz (2016): uzun müddət davam edən əmmə vərdişi açıq və çarpaz dişləmə ilə əlaqəlidir.
Valideyn nə vaxt narahat olmamalıdır
- Süd dişləri arasında boşluqlar varsa: bu, daimi dişlər üçün yaxşı əlamətdir
- Yeni çıxan daimi ön dişlər bir qədər əyri və aralı görünürsə: çox vaxt yan dişlər çıxanda düzəlir
- Daimi dişlər süd dişlərindən sarı görünürsə: bu, normal fərqdir
- Ön dişlər arasında kiçik boşluq varsa: köpək dişləri çıxana qədər çox vaxt təbiidir
Bu hallarda belə, ilk ortodont müayinəsi valideynə arxayınlıq verir. Görüşdə hansı dəyişikliklərin normal olduğunu və nəyi izləmək lazım olduğunu izah edirəm.
Tez-tez verilən suallar
Uşağı ilk dəfə nə vaxt gətirmək lazımdır?
Təxminən 6 yaşda. Tərs dişləmə, çənənin sürüşməsi və ya güclü vərdiş kimi aydın əlamət varsa, daha tez.
Erkən müalicə sonradan breketə ehtiyacı aradan qaldırırmı?
Həmişə yox. Bəzi uşaqlara sonra qısa final mərhələsi lazım olur, bəzilərinə isə olmur.
İlk müayinə ağrılıdırmı?
Xeyr. Baxış, söhbət və lazım olduqda fotoşəkillərdən ibarətdir.
Aparatı uşaq özü taxa biləcəkmi?
Çıxarıla bilən aparatlarda uşağa və valideynə taxmağı öyrədirəm. Sabit aparatlar isə dişlərə bərkidilir.
Uşaq müalicə zamanı idmanla məşğul ola bilərmi?
Bəli. Kontakt idmanlarda ağız qoruyucusu tövsiyə edirəm.
Erkən müalicə nə qədər çəkir?
Birinci faza adətən qısa olur və yalnız zəruri hərəkətləri əhatə edir. Dəqiq müddət problemdən asılıdır.
Ətraflı oxu
Elmi mənbələr
Bu yazıdakı məlumatlar aşağıdakı rəyli elmi məqalələrə və sistematik icmallara əsaslanır.
- Batista, K. B., Thiruvenkatachari, B., Harrison, J. E., & O’Brien, K. D. (2018). Orthodontic treatment for prominent upper front teeth (Class II malocclusion) in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews, 3(3), CD003452. [PMID: 29534303] | [DOI: 10.1002/14651858.CD003452.pub4]
- Owens, D., Watkinson, S., Harrison, J. E., Turner, S., & Worthington, H. V. (2024). Orthodontic treatment for prominent lower front teeth (Class III malocclusion) in children. Cochrane Database of Systematic Reviews, 4(4), CD003451. [PMID: 38597341] | [DOI: 10.1002/14651858.CD003451.pub3]
- Lentini-Oliveira, D. A., Carvalho, F. R., Rodrigues, C. G., Ye, Q., Prado, L. B., Prado, G. F., & Hu, R. (2014). Orthodontic and orthopaedic treatment for anterior open bite in children. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2014(9), CD005515. [PMID: 25247473] | [DOI: 10.1002/14651858.CD005515.pub3]
- Doğramacı, E. J., & Rossi-Fedele, G. (2016). Establishing the association between nonnutritive sucking behavior and malocclusions: A systematic review and meta-analysis. Journal of the American Dental Association, 147(12), 926-934.e6. [PMID: 27692622] | [DOI: 10.1016/j.adaj.2016.08.018]