Uşağı ilk dəfə ortodonta nə vaxt göstərməli?
Niyə 6 yaş, müayinədə nəyə baxırıq, hansı hallarda erkən müalicə həqiqətən fayda verir və vərdişlər dişləməyə necə təsir edir.
MüəllifDr. Fidan ƏliyevaOrtodont, Pitts Masters məzunu
Qısa cavab: ilk ortodont müayinəsini uşaq 6 yaşına çatanda planlamağı tövsiyə edirəm. Bu yaşda ilk daimi dişlər çıxır, çənələr aktiv böyüyür və dişləmənin hansı istiqamətdə formalaşdığı artıq görünür. İlk görüşün məqsədi breket taxmaq deyil: çox vaxt nəticə ya "hər şey qaydasındadır, izləyirik", ya da "bu problemi böyümə dövründə daha asan həll edə bilərik" olur.
Valideynlərdən ən çox eşitdiyim sual budur: "Breket üçün hələ tez deyil?" Bu yazıda niyə məhz 6 yaşı seçdiyimi, müayinədə nəyə baxdığımı, erkən müalicənin hansı hallarda həqiqətən fayda verdiyini və vərdişlərin dişləməyə təsirini izah edirəm. Mövzunun xidmət tərəfi uşaq ortodontiyası səhifəsindədir.
Niyə məhz 6 yaş
Təxminən 6 yaşda süd dişlərinin arxasından ilk daimi azı dişləri çıxır, bir az sonra ön kəsici dişlər dəyişməyə başlayır. Bu dövr "qarışıq dişləmə" adlanır: ağızda həm süd, həm daimi dişlər olur. Çənə sümükləri isə bu yaşda hələ böyüyür. Ona görə ortodont həm dişlərin düzülüşünü, həm də çənələrin bir-birinə münasibətini görə və lazım olsa, böyüməni düzgün istiqamətə yönəltmək üçün vaxt qazana bilir.
Gözləməyin bir mənası da var: bəzi problemlər, məsələn, dar yuxarı çənə və ya tərsinə qapanan dişlər, böyümə dövründə daha sadə vasitələrlə düzəlir. Böyümə bitəndən sonra eyni problem daha uzun müalicə tələb edə bilər.
İlk müayinədə nəyə baxıram
- Dişlər necə qapanır: öndən, yandan, sağ və sol tərəfdə
- Üst və alt çənənin bir-birinə münasibəti, profil
- Yuxarı çənənin eni və damaq forması
- Süd dişləri vaxtında dəyişirmi, itən diş varmı
- Barmaq əmmə, ağızla nəfəs, dil itələmə kimi vərdişlər
- Uşağın necə çeynədiyi, çənənin yana sürüşüb-sürüşmədiyi
Uşaqla birbaşa danışıram, alətləri və modelləri göstərirəm ki, nə baş verdiyini başa düşsün və qorxmasın. Lazım olduqda fotoşəkillər və rentgen təyin edirəm. Görüşün sonunda valideynə gördüklərimi sadə dillə izah edirəm.
Bəzən müalicəyə ehtiyac var. Bəzən gözləmək lazımdır. Bəzən isə uşağın böyüməsini müəyyən aralıqlarla izləmək kifayətdir.
Müayinədən sonra üç mümkün nəticə
| Nəticə | Nə deməkdir | Növbəti addım |
|---|---|---|
| Hər şey qaydasındadır | Dişləmə yaşa uyğun formalaşır | Planlı kontrol, adətən 6-12 aydan bir |
| İzləmək lazımdır | Kiçik əlamətlər var, amma müdaxilə üçün vaxt hələ tezdir | Daha sıx kontrol, vərdişlərə nəzarət |
| Erkən müalicə məsləhətdir | Böyümə dövründə daha asan düzələn problem var | Qısa birinci faza müalicə |
Erkən müalicə nə vaxt həqiqətən fayda verir
Hər problemi erkən müalicə etmək lazım deyil və bunu açıq demək vacibdir. Amma bəzi hallarda vaxtında müdaxilə fərq yaradır:
- Üst ön dişlər çox önə çıxıb: Cochrane icmalına görə erkən müalicə bu dişlərin zərbədən zədələnmə riskini azaldır. Bax: alt və üst çənə münasibəti.
- Yan dişlər tərsinə qapanır və çənə yana sürüşür: dar yuxarı çənəni böyümə dövründə genişləndirmək mümkündür. Bax: çarpaz dişləmə.
- Alt çənə önə çıxır: bəzi aparatlar böyümə dövründə çənələrin münasibətini yaxşılaşdırır.
- Ön dişlər bir-birinə çatmır: çox vaxt vərdişlə bağlıdır. Bax: açıq dişləmə.
- Süd dişi vaxtından əvvəl itib və daimi dişin yeri daralır. Bax: süd dişinin erkən itməsi.
Görüşə necə hazırlaşmaq
- Uşağa əvvəlcədən sakit dillə izah edin ki, həkim sadəcə dişlərə baxacaq və şəkil çəkəcək
- Əvvəlki rentgenlər və stomatoloq qeydləri varsa, gətirin
- Ailədə dişləmə problemləri olubsa, məsələn, alt çənəsi önə çıxan qohum, bunu qeyd edin
- Vərdişlər, yuxu, xoruldama və nəfəs haqqında müşahidələrinizi yazın
- Sizi narahat edən sualları əvvəlcədən siyahıya alın
Uşaq görüşə yorğun və ac gəlməsin. Səhər və ya günorta yuxusundan sonra planlanan görüş adətən daha rahat keçir.
Elm nə deyir
- Cochrane icmalı (2018): üst ön dişləri önə çıxan uşaqlarda iki mərhələli erkən müalicə ön dişlərin travma riskini azaldır; digər nəticələr baxımından erkən və gec müalicə arasında böyük fərq görünməyib.
- Cochrane icmalı (2021): yan dişlərin tərsinə qapanmasında bəzi genişləndirici aparatların effektivliyini göstərir, sübutun keyfiyyəti isə aşağı və orta səviyyədədir.
- Meta-analiz (2016): uzun müddət davam edən barmaq və əmzik əmmə vərdişi açıq dişləmə, yan dişlərin tərsinə qapanması və üst dişlərin önə çıxması ilə əlaqəlidir.
- Meta-analiz (2021): uşaqlıqda daimi ağızla nəfəs almaq üz skeletinin inkişafında dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.
Yəni sübut "hər uşağa erkən breket" demir. Sübut deyir ki, bəzi konkret problemlərdə vaxtında müdaxilə faydalıdır. Bu problemləri görmək üçün isə erkən müayinə lazımdır.
Vərdişlər dişləməyə necə təsir edir
Barmaq əmmə və əmzik 3 yaşdan sonra da davam edirsə, ön dişlərin açıq dişləməsinə və yuxarı çənənin daralmasına səbəb ola bilər. Daimi ağızla nəfəs isə dilin aşağı mövqedə qalmasına və yuxarı çənənin dar inkişafına təsir edir. Bu vərdişləri vaxtında dayandırmaq çox vaxt gələcək müalicəni xeyli sadələşdirir. Ətraflı: barmaq əmmə və ağızla nəfəs.
Birinci faza qısa olur
Erkən müalicə lazım olduqda belə, kiçik pasiyentləri bütün daimi dişlər çıxana qədər breketdə saxlamıram. Birinci mərhələdə yalnız zəruri hərəkətləri edirik və faza bitir. Sonra daimi dişlərin çıxmasını izləyirik, lazım olarsa, daha qısa və yüngül final mərhələsinə keçirik. Gözəl nəticədən sonra da dişləmənin inkişafını izləməyə davam edirik.
Valideyn evdə nəyə diqqət edə bilər
- Uşaq gülərkən və dişləri sıxanda ön dişlərə öndən və yandan baxın
- Alt dişlər üst dişlərin önündə qalırmı, yoxlayın
- Yuxuda ağzı açıq qalırmı, xoruldayırmı
- Yalnız bir tərəfdə çeynəyirmi
- Barmaq və ya əmzik əmmə 3 yaşdan sonra da davam edirmi
Bu əlamətlərdən birini görürsünüzsə və ya sadəcə əmin olmaq istəyirsinizsə, dişləmə yoxlaması testini keçə və ya qəbula yazıla bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Uşaq hələ 5 yaşındadır, gətirməyə dəyərmi?
Tərs dişləmə, çənənin yana sürüşməsi və ya güclü vərdiş kimi aydın əlamət varsa, bəli. Əlamət yoxdursa, 6 yaşı gözləmək olar.
Erkən müalicə sonradan breketə ehtiyacı tamamilə aradan qaldırırmı?
Həmişə yox. Erkən müalicənin məqsədi böyümə ilə bağlı problemi vaxtında düzəltməkdir. Bəzi uşaqlara sonra qısa final mərhələsi lazım olur, bəzilərinə isə olmur.
İlk müayinə ağrılıdırmı?
Xeyr. Müayinə baxış, söhbət və lazım olduqda fotoşəkillərdən ibarətdir. Uşağa hər şeyi əvvəlcədən izah edirəm.
Süd dişləri əyridirsə, daimi dişlər də əyri çıxacaq?
Mütləq deyil. Amma süd dişlərinin arasında heç boşluq yoxdursa, daimi dişlər üçün yer az ola bilər. Bunu müayinədə qiymətləndiririk.
Rentgen hər uşağa lazımdırmı?
Xeyr. Rentgeni yalnız müayinədə gördüklərim onu tələb etdikdə təyin edirəm, məsələn, itən və ya gec çıxan diş şübhəsində.
Əlaqəli xidmət
Elmi mənbələr
Bu yazıdakı məlumatlar aşağıdakı rəyli elmi məqalələrə və sistematik icmallara əsaslanır.
- Batista, K. B., Thiruvenkatachari, B., Harrison, J. E., & O’Brien, K. D. (2018). Orthodontic treatment for prominent upper front teeth (Class II malocclusion) in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews, 3(3), CD003452. [PMID: 29534303] | [DOI: 10.1002/14651858.CD003452.pub4]
- Ugolini, A., Agostino, P., Silvestrini-Biavati, A., Harrison, J. E., & Batista, K. B. (2021). Orthodontic treatment for posterior crossbites. Cochrane Database of Systematic Reviews, 12(12), CD000979. [PMID: 34951927] | [DOI: 10.1002/14651858.CD000979.pub3]
- Doğramacı, E. J., & Rossi-Fedele, G. (2016). Establishing the association between nonnutritive sucking behavior and malocclusions: A systematic review and meta-analysis. Journal of the American Dental Association, 147(12), 926-934.e6. [PMID: 27692622] | [DOI: 10.1016/j.adaj.2016.08.018]
- Borrie, F. R., Bearn, D. R., Innes, N. P., & Iheozor-Ejiofor, Z. (2015). Interventions for the cessation of non-nutritive sucking habits in children. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015(3), CD008694. [PMID: 25825863] | [DOI: 10.1002/14651858.CD008694.pub2]
- Zhao, Z., Zheng, L., Huang, X., Li, C., Liu, J., & Hu, Y. (2021). Effects of mouth breathing on facial skeletal development in children: a systematic review and meta-analysis. BMC Oral Health, 21(1), 108. [PMID: 33691678] | [DOI: 10.1186/s12903-021-01458-7]
