Barmaq əmmə və əmzik: dişlərə nə vaxt zərər verir
Hansı yaşa qədər normaldır, hansı dişləmə problemlərinə səbəb olur, vərdişi necə yumşaq dayandırmaq olar və Cochrane icmalı hansı üsulları dəstəkləyir.
MüəllifDr. Fidan ƏliyevaOrtodont, Pitts Masters məzunu
Qısa cavab: körpəlikdə barmaq və əmzik əmmə normaldır və uşağı sakitləşdirir. Problem vərdiş uzun müddət, xüsusilə 3-4 yaşdan sonra da davam edəndə yaranır. Meta-analizə görə uzun müddət davam edən əmmə vərdişi açıq dişləmə, yan dişlərin tərsinə qapanması və üst dişlərin önə çıxması ilə əlaqəlidir. Vərdiş daimi dişlər çıxmazdan əvvəl dayandırılarsa, bu dəyişikliklərin bir hissəsi öz-özünə yaxşılaşa bilər.
Valideynlər çox vaxt iki ekstremal arasında qalır: ya "keçəcək" deyib gözləyir, ya da uşağı danlayır. Hər ikisi çox vaxt kömək etmir. Bu yazıda vərdişin dişlərə təsirini, nə vaxt narahat olmalı olduğunuzu və onu necə yumşaq dayandırmaq olacağını izah edirəm.
Hansı yaşa qədər normaldır
| Yaş | Vəziyyət | Nə etməli |
|---|---|---|
| 0-2 yaş | Təbii refleks və sakitləşmə üsulu | Narahat olmağa ehtiyac yoxdur |
| 2-3 yaş | Tədricən azalmalıdır | Yumşaq şəkildə azaltmağa başlamaq |
| 3-4 yaşdan sonra | Dişləməyə təsir riski artır | Vərdişi dayandırmağa kömək etmək, ortodont müayinəsi |
| Daimi dişlər çıxanda | Dəyişikliklər öz-özünə düzəlməyə bilər | Mütləq ortodont müayinəsi |
Dişlərə necə təsir edir
Barmaq və ya əmzik ön dişlərin arasında qalır və onların çıxmasına mane olur. Eyni zamanda əmmə zamanı yanaqların əzələləri yuxarı çənəni yanlardan sıxır, dil isə aşağı mövqedə qalır. Nəticədə bir neçə dəyişiklik baş verə bilər:
- Ön dişlərin bir-birinə çatmaması, yəni açıq dişləmə. Bax: açıq dişləmə
- Yuxarı çənənin daralması və yan dişlərin tərsinə qapanması. Bax: çarpaz dişləmə
- Üst ön dişlərin önə çıxması, alt dişlərin içəri əyilməsi
- Bəzi səslərin tələffüzünə təsir
Təsirin miqdarı vərdişin müddətindən, gündə neçə saat davam etdiyindən və barmağın necə tutulduğundan asılıdır. Gecə boyu davam edən vərdiş gün ərzindəki qısa epizodlardan daha çox təsir edir.
Vərdişi necə dayandırmaq
- Uşaqla danışın: vərdişin dişlərə nə etdiyini onun yaşına uyğun izah edin
- Tərifləyin və mükafatlandırın: əmmədiyi günləri təqvimdə qeyd edin
- Səbəbə baxın: yorğunluq, darıxma, narahatlıq zamanı əl məşğul olsun
- Danlamayın və utandırmayın: bu, vərdişi gizli davam etdirməyə səbəb olur
- Gecələr yumşaq əlcək və ya sarğı xatırlatma ola bilər
- Bu üsullar kömək etmədikdə ortodont xatırladıcı aparat təklif edə bilər
Ortodont müayinəsində uşaqla birbaşa danışıram. Bəzən uşağa dişlərinin modelini göstərib nə baş verdiyini izah etmək valideynin bir neçə ay danışmasından daha təsirli olur. Uşaq bunun mənasını başa düşəndə və onu eşitdiklərini hiss edəndə prosesdə daha asan iştirak edir.
Əmzik barmaqdan yaxşıdırmı
Əmziyin bir üstünlüyü var: onu tədricən almaq barmaqdan daha asandır. Amma uzun müddət istifadə olunduqda dişləməyə təsiri barmaq əmmə ilə oxşardır. Ona görə əmziyi də 2-3 yaş ətrafında tədricən azaltmaq tövsiyə olunur.
Vərdiş dayandıqdan sonra
Vərdiş erkən dayandırılarsa, açıq dişləmə çox vaxt bir neçə ay ərzində yaxşılaşır. Daralmış yuxarı çənə və çarpaz dişləmə isə adətən öz-özünə düzəlmir və damaq genişləndirmə tələb edə bilər. Ona görə vərdiş dayansa belə, ortodont müayinəsi lazımdır.
Mifllər və faktlar
| Fikir | Fakt |
|---|---|
| Vərdiş öz-özünə keçəcək, narahat olmağa dəyməz | Çox uşaqda keçir, amma 3-4 yaşdan sonra davam edirsə, dişləməyə təsir riski artır |
| Əmzik barmaqdan tamamilə zərərsizdir | Uzun müddət istifadədə təsiri oxşardır, sadəcə onu almaq daha asandır |
| Acı lak və danlamaq ən yaxşı üsuldur | Müsbət motivasiya və uşağın razılığı daha davamlı nəticə verir |
| Vərdiş dayansa, dişləmə həmişə düzəlir | Açıq dişləmə çox vaxt yaxşılaşır, dar çənə isə adətən düzəlmir |
Yaşa görə yanaşma
| Yaş | Nə kömək edir |
|---|---|
| 2-3 yaş | Əmziyi tədricən yalnız yuxuya saxlamaq, sonra tamamilə almaq |
| 3-5 yaş | Söhbət, təqvimlə mükafat, nağıllar və oyunlar |
| 5-7 yaş | Uşağın özünün qərar verməsi, ortodontun izahı, xatırlatma vasitələri |
| 7 yaşdan sonra | Ortodont müayinəsi, lazım olduqda xatırladıcı aparat və dişləmənin müalicəsi |
Elm nə deyir
- Meta-analiz (2016): qidalanma ilə bağlı olmayan əmmə vərdişi açıq dişləmə, yan dişlərin tərsinə qapanması və II sinif dişləmə ilə əlaqəlidir.
- Cochrane icmalı (2015): ortodontik xatırladıcı aparatlar və psixoloji yanaşmalar, məsələn, müsbət motivasiya vərdişi dayandırmağa kömək edir. Sübutun keyfiyyəti aşağıdır.
Vərdişlə mübarizədə ən güclü vasitə cəza deyil, uşağın özünün razılığıdır.
Uşağınız 3-4 yaşdan sonra da barmaq və ya əmzik əmirsə, qəbula yazılın. Ətraflı: uşaq ortodontiyası.
Tez-tez verilən suallar
Uşaq yalnız yuxuda barmaq əmir, bu da zərərlidirmi?
Bəli, gecə boyu davam edən vərdiş uzun saatlar davam etdiyi üçün dişləməyə xüsusilə təsir edə bilər.
Xatırladıcı aparat ağrılıdırmı?
Xeyr. O, sadəcə barmağın damağa toxunmasına mane olur və vərdişi xatırladır. İlk günlərdə alışma lazımdır.
Dırnaq yemə də dişlərə təsir edirmi?
Ön dişlərin kənarlarının aşınmasına və bəzən yerdəyişməsinə səbəb ola bilər. Dişləməyə təsiri barmaq əmmə qədər güclü deyil.
Daimi dişlər çıxıbsa, nə etməli?
Vərdişi dayandırmaq yenə vacibdir, amma dişləmədəki dəyişikliklər öz-özünə düzəlməyə bilər. Ortodont müayinəsi lazımdır.
Vərdiş stresslə bağlıdırsa, nə etmək lazımdır?
Bəzən vərdiş narahatlıq zamanı güclənir. Belə halda uşağa sakitləşmək üçün başqa yollar tapmaq və lazım olduqda uşaq psixoloqu ilə məsləhətləşmək faydalıdır.
Əlaqəli xidmət
Elmi mənbələr
Bu yazıdakı məlumatlar aşağıdakı rəyli elmi məqalələrə və sistematik icmallara əsaslanır.
- Doğramacı, E. J., & Rossi-Fedele, G. (2016). Establishing the association between nonnutritive sucking behavior and malocclusions: A systematic review and meta-analysis. Journal of the American Dental Association, 147(12), 926-934.e6. [PMID: 27692622] | [DOI: 10.1016/j.adaj.2016.08.018]
- Borrie, F. R., Bearn, D. R., Innes, N. P., & Iheozor-Ejiofor, Z. (2015). Interventions for the cessation of non-nutritive sucking habits in children. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015(3), CD008694. [PMID: 25825863] | [DOI: 10.1002/14651858.CD008694.pub2]
