Ortodontiya və çənə oynağı: breket ağrıya səbəb olurmu?
Çənə oynağının problemləri nədir, ortodontik müalicə onlara səbəb olurmu və ya onları müalicə edirmi, meta-analiz nə deyir və hansı hallarda başqa mütəxəssis lazımdır.
MüəllifDr. Fidan ƏliyevaOrtodont, Pitts Masters məzunu
Qısa cavab: meta-analizə görə ortodontik müalicə çənə oynağı problemlərinin riskini artırmır və onlara səbəb olmur. Eyni zamanda ortodontik müalicənin bu problemləri müalicə etdiyinə dair də güclü sübut yoxdur. Çənə oynağının ağrısı, klik səsi və ağzın açılmasında məhdudiyyət çox vaxt əzələ gərginliyi, stres və diş sıxma ilə bağlıdır. Belə şikayətlər varsa, ortodontik müalicədən əvvəl onları qiymətləndirmək vacibdir.
Bəzi pasiyentlər "breket çənə oynağını korlayır" eşidib narahat olur. Digərləri isə əksinə, "dişləməni düzəltsək, çənə ağrısı keçəcək" ümidi ilə gəlir. Hər iki fikir sadələşdirilmişdir. Bu yazıda elmin bu barədə nə dediyini və praktikada necə davrandığımı izah edirəm.
Çənə oynağı problemləri nədir
Çənə oynağı qulağın qarşısında yerləşir və alt çənənin açılıb-qapanmasını təmin edir. Onun və çeynəmə əzələlərinin problemlərini birlikdə temporomandibulyar pozğunluqlar adlandırırlar. Bu, tək bir xəstəlik deyil, bir qrup vəziyyətdir.
- Çənə və ya qulaq ətrafında ağrı, xüsusilə çeynəyəndə
- Ağız açılanda klik və ya xışıltı səsi
- Ağzı tam aça bilməmək və ya çənənin "ilişməsi"
- Səhərlər çənə əzələlərində yorğunluq
- Baş ağrısı, xüsusilə gicgah nahiyəsində
Səbəblər
| Amil | İzah |
|---|---|
| Diş sıxma və qıcırtma | Gecə və ya gündüz əzələlərin həddindən artıq yüklənməsi |
| Stres və narahatlıq | Əzələ gərginliyini artırır |
| Travma | Çənəyə zərbə |
| Oynağın daxili dəyişiklikləri | Oynaq diskinin yerdəyişməsi, artrit |
| Ümumi sağlamlıq | Bəzi sistem xəstəlikləri, oynaq hipermobilliyi |
Dişləmənin rolu uzun müddət müzakirə olunub. Müasir baxışa görə dişləmə tək başına çənə oynağı problemlərinin əsas səbəbi deyil, onların yaranmasında çoxlu amil birlikdə rol oynayır.
Breket çənə oynağını korlayırmı
Meta-analizdə ortodontik müalicə olunmuş və olunmamış insanlar müqayisə edilib. Ortodontik müalicənin çənə oynağı problemlərinin yaranma riskini artırdığı göstərilməyib. Diş çəkilməsi ilə və ya diş çəkilmədən müalicə arasında da bu baxımdan fərq tapılmayıb. Yəni ortodontik müalicədən qorxmaq üçün səbəb yoxdur.
Breket çənə ağrısını keçirirmi
Bu da həmişə doğru deyil. Ortodontik müalicənin məqsədi dişlərin və dişləmənin düzəldilməsidir. Çənə oynağı ağrısı isə əsasən əzələlər və oynaqla bağlıdır və adətən başqa üsullarla müalicə olunur: əzələ məşqləri, gecə kapası, stresin idarəsi, fizioterapiya. Ona görə çənə ağrısı olan pasiyentə "breket taxsaq keçəcək" vəd etmirəm.
Praktikada necə davranıram
- Müalicədən əvvəl hər pasiyentdə çənə oynağını yoxlayıram: ağrı, səs, ağzın açılma miqdarı
- Şikayət varsa, ortodontik müalicədən əvvəl bunu qeyd edib müvafiq mütəxəssisə yönləndirirəm
- Aktiv ağrı varsa, əvvəlcə onun sakitləşməsini gözləyirik
- Müalicə zamanı çənə oynağını izləyirəm
- Müalicə zamanı yeni şikayət yaranarsa, mexanikanı qiymətləndirib lazım olsa dəyişirik
Evdə nə kömək edir
- Gün ərzində dişləri sıxmadığınızı yoxlayın: sakit vəziyyətdə dişlər bir-birinə toxunmamalıdır
- Çox bərk və uzun çeynəmə tələb edən qidaları azaldın, saqqız çeynəməyin
- Ağzı çox geniş açmaqdan çəkinin
- Ağrıyan yerə isti kompres
- Stresi azaldan vərdişlər, yuxu rejimi
Mifllər və faktlar
| Fikir | Fakt |
|---|---|
| Breket çənə oynağını korlayır | Meta-analizə görə ortodontik müalicə riski artırmır |
| Dişləmə düzələndə çənə ağrısı mütləq keçəcək | Bu sübut olunmayıb, ağrının səbəbi çox vaxt əzələlərdədir |
| Klik səsi həmişə müalicə tələb edir | Ağrısız klik çox yayılıb və çox vaxt izləmək kifayətdir |
| Diş çəkilməsi çənə oynağına zərər verir | Diş çəkilməsi ilə və ya onsuz müalicə arasında bu baxımdan fərq tapılmayıb |
Bu faktlar çənə oynağı şikayətlərinin ciddi olmadığını demir. Sadəcə onların səbəbi və müalicəsi çox vaxt ortodontiyadan kənardadır və müvafiq mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Elm nə deyir
- Meta-analiz (2002): ortodontik müalicə çənə oynağı pozğunluqlarının riskini artırmır. Eyni zamanda ortodontik müalicənin bu pozğunluqların qarşısını aldığına və ya onları müalicə etdiyinə dair sübut yoxdur.
Çənə oynağı ayrıca diqqət tələb edir. Onu dişlərlə qarışdırmamaq lazımdır.
Böyüklərdə ortodontik müalicənin xüsusiyyətləri haqqında: böyüklərdə ortodontiya. Sualınız varsa, konsultasiyaya yazılın.
Tez-tez verilən suallar
Çənəmdə klik səsi var, breket taxmaq olarmı?
Ağrısız klik səsi çox yayılıb və adətən müalicəyə maneə deyil. Müayinədə qeyd edib müalicə zamanı izləyirik.
Elastiklər çənə oynağına zərər verirmi?
Düzgün istifadə olunan elastiklərin çənə oynağına zərər verdiyinə dair sübut yoxdur. Narahatlıq olarsa, mənə deyin, mexanikanı qiymətləndirəcəyik.
Gecə kapası ilə reteyner eyni şeydirmi?
Xeyr. Reteyner dişlərin yerini saxlayır, diş sıxma üçün kapa isə dişləri və əzələləri qoruyur. Bəzən hər iki funksiyanı nəzərə alıb plan qururuq.
Kimə müraciət etmək lazımdır?
Çənə oynağı problemləri ilə xüsusi maraqlanan stomatoloqa və ya üz-çənə cərrahına. Lazım olduqda sizi yönləndirirəm.
Müalicə zamanı çənəm ağrımağa başlasa nə etməliyəm?
Mənə yazın. Elastikləri və ya mexanikanı qiymətləndirib lazım olduqda dəyişirik, səbəb əzələ gərginliyidirsə, müvafiq tövsiyələr verirəm.
Diş sıxmanı breket dayandıra bilərmi?
Diş sıxma əsasən əzələ və stresslə bağlıdır, breket onu dayandırmır. Gecə kapası dişləri və əzələləri qorumağa kömək edə bilər.
Əlaqəli xidmət
Elmi mənbələr
Bu yazıdakı məlumatlar aşağıdakı rəyli elmi məqalələrə və sistematik icmallara əsaslanır.
- Kim, M. R., Graber, T. M., & Viana, M. A. (2002). Orthodontics and temporomandibular disorder: a meta-analysis. American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics, 121(5), 438-446. [PMID: 12045761] | [DOI: 10.1067/mod.2002.121665]
